 U
srcu grada Banja Luke ponosno stoji Kastel, kao
svjedok prošlosti, kostur sadašnjosti i
predskazanje budućnosti. Sa bogatom istorijom,
tvrdjava je smještena u užem centru Banjaluke.
Stare zidine tvrdjave Kastel tu su da nam
probude znatiželju o istoriji ovog grada,
ispričaju pricu o bitkama, trgovini, uspjesima I
padovima, čiji je vinovnik I svjedok bila sama
tvrdjava.
Ukupna površina kompleksa Kastel iznosi
48.000 kvadratnih metara, od toga unutar
bedema 26 610 kvadratnih metara, a izvan
bedema oko 21.390 kvadratnih metara. Bedeme
čine devet bastiona i dvije kapi kule u
sklopu bedema. Unutar bedema nalazi se više
objekata, meðu kojima centralni logor sa
dvije kule i malim arsenalom, centralni
arsenal, tzv. kamena zgrada, te više
različitih zidova koji su dijelili i
formirali pojedine interne prostore.
Brojni materijalni nalazi, pisani izvori i
kartografska dokumentacija, danas nam
omogućuju da u velikoj mjeri sagledamo sve
faze nastanka i razvoja tvrđave.Prvi početci
razvoja naselja na mjestu današnjeg Kastela
potièu još iz paleolitskog doba na što
upuæuju nalazi kamenog oruđa i oružja.
Položaj ovog naselja koje se dalje razvijalo
kroz epohu neolita i bronzanog doba
karakterističan je za naselja badenske
kulture jer se nalazi na izdignutim
dijelovima riječne terase Vrbasa.
Novo poglavlje u prošlosti Banjalučke
tvrđave započinje, rimskim osvajanjima
ilirskih teritorija. Obzirom da je područje
današnje Banjaluke bilo nemirno pri rimskim
osvajanjima, a rimska vlast nesigurna,
javila se potreba stacioniranja, rimskih
vojnih odreda u ovim krajevima. Za njihove
potrebe podizani su vojni logori,
(CASTRA-e), širom Ilirika (šire područje
današnje Banjaluke), uz koje su se javljala
i civilna naselja (municipium). Rimsko
carstvo je svoju dominaciju i ekspanziju ka
novoosvojenim teritorijama obezbjeđivalo
izgradnjom puteva.
Unutar tvrđave je pronađeno više primjeraka
kasnoantičke bronze, keramike, i jedna
kasnoantička bronzana fibula. Pored toga u
centralnom prostoru tvrđave utvrđeni su
ostaci kasnoantièkih objekata većih
dimenzija, sa polukružnim apsidalnim istakom
na južnoj strani. Da li je riječ o
kasnoantičkom svetilištu, nekoj
administrativnoj zgradi ili kompleksu
različitih sadržaja odgonetnuće sistematska
istraživanja koja predstoje.
Još jednu potvrdu da je postojalo antičko
naselje na mjestu današnjeg Kastela svjedoči
i poznati žrtvenik posvećen bogu Jupiteru.
Na tom lijepo klesanom kamenom spomeniku
pronaðenom 1895. prilikom popravljnja mosta
na Crkveni, stoji natpis čijom je dopunom
dešifrovan tekst:"Jupiteru najvećem geniju
ovog mijesta Sicinije, Makrin, konzularni
beneficijar provincije Gornje Panonije,
ispunio je zavjet dobrovoljno i sa
zahvalnošću." Iz natpisa se zaključuje da je
žrtvenik bio postavljen najvjerovatnije u
blizini Jupiterovog svetilišta. Ovaj
žrtvenik je pouzdana indicija da se umjesto
njenog nalaska locira grad vojnog karaktera
sa lokalnom upravom.
Naselje se u kasnoantičkom periodu razraslo
i obogatilo i u vojnim, civilnim, sakralnim,
privrednim i administrativnim
sadržajima.Posebno su značajni nalazi u
priobalnom pojasu tvrđave gdje su zidovi
pravilno tesarski obrađeni i govore o zreloj
arhitekturi jake fortifikacije znaèajnih
razmjera.
U povelji iz 1525. godine precizno se navodi
da je Banja Luka zapravo ime tvrđave koja se
zvala CASTELL NOSTRO BAGNA LUCA. Iz sadržaja
navedene povelje, moglo bi se čak zaključiti
da je tvrđava Banja Luka bila izgrađena na
mjestu nekog starijeg i manjeg utvrđenja
poslije 1463. godine, kao dio granice na
Vrbasu u sistemu odbrane ugarskog
kraljevstva protiv Turske (Jajce je bilo
najjužnija tačka).
Sam Kastel će biti 1587 dograđivan da bi za
vlade sultana Mehmeda III, na prelazu iz XVI
u XVII vijek bio pretvoren u grad.
Obnova, proširenje i ojačavanje tvrđave
svakako su bili podstaknuti učestalošću
austro-turskih ratova krajem 17. i u prvim
decenijama 18. vijeka. Inženjeri-graditelji
tada su je proširili, po uzoru na
ravničarske tvrđave (tkz. Vaubanov sistem)
preko Save, te njena silueta dobila današnju
formu izduženog trapeza omeđenog bedemima,
bastionima sa kulama i podzemnim prolazima,
dok je vodenim šancem okružena sa zapadne
strane.
O izgledu tvrđave i grada u prvoj polovini
18. vijeka dosta detaljno nas obavještavaju
austrijske karte nastale u vrijeme
austrijsko-turskog rata 1737. godine i
velike bitke pod Banja Lukom koja se vodila
4. avgusta te iste godine.
Iz osamdesetih godina 18.vijeka potiču nešto
pouzdaniji opisi i nacrti tvrđave.Iz tih
novijih opisa, postoje podaci o postojanju
30 ambara za žito kao i postojanje tzv.
carevog ambara.
Sve do 1826. u sklopu tvrðave nije ništa
obnavljano, ali te godine je u tvrđavi
izgrađeno jedno od banjalučkih javnih
kupatila, hamama, takozvano Vojno kupatilo.
Jedini objekat vojne namjene znatnijih
dimenzija iz tog perioda podignut je uz
jugozapadne bedeme tvrđave oko 1865.godine.
Objekat, kasnije nazvan kasarna za
artiljerce, podignut je na zapadnoj strani
na samoj obali Vrbasa, na podignutoj terasi
sa podzidom od sedre(odmah do današnjeg
mosta Patre). Pravougaoni prozori u
austrougarskom periodu su obradom od opeke
dobili polukružni oblik. Prema ostacima
drvenih greda na fasadama može se
pretpostaviti da je zgrada imala neku vrstu
drvenih verandi, ili šetnica, osmatračnica.
|
