www.travelbh.net - Online turisticka agencija/turisticki portal Bosne i Hercegovine

Tvrđava i varoš imenom Doboj nalaze se u sjevernoj Bosni na prostoru jedne široke geografske zone pobrđa, preko koje planine Balkana blago padaju u nizije Panonije. U tom prostoru područje oko ušća Usore i Spreče u rijeku Bosnu, nesumljivo predstavljala centralni dio za jednu prostranu oblast što se nalazi južno od rijeke Save, oko poriječja donjeg i srednjeg toka Bosne.

Središnji geostrateški značaj položaja oko ušća Usore i Spreče, presudan je činilac za postanak tvrđave i varoši, iz kojih se, kao jezgra, razvio savremeni Doboj. Tu je izrasla tokom šest/sedam vijekova, polako i mukotrpno varoš dobojska, prije svega, zahvaljujući izuzetno velikoj vrijednosti komunikacionog čvorišta prirodno stvorenog sučeljavanjem triju prostora preko riječnih dolina Bosne, Usore, Spreče. I kada su u drugoj polovini 19. vijeka udarani temelji savremenog saobraćaja, gdje su osnovni pravci kretanja vezivani isključivo za riječne doline, tada je područje oko Doboja izbilo u prvi plan. Jedino je na ovoj širokoj lokaciji, preko riječnih dolina, bilo moguće realizovati raskrsnicu od četiri putna pravca za potrebe željezničkog i drumskog saobraćaja. Treba znati da je tako bilo oduvijek u prošlosti, pa je tako i danas. Komunikacije su šansa Doboja, a tvrđava i varoš dobojska su bili i ostali njihova nezamjenjiva potreba.U svom dugom trajanju, tvrđava na kamenitom brijegu iznad doline rijeke Bosne baš nasuprot ušću Spreče, nije se u kontinuitetu razvijala i ravnomjerno rasla. Uspone i padove diktirale su česte, čak previše česte ratne prilike, ali i godine mirnih vremena, koja su međutim i nažalost redovno bila kraćeg trajanja.

Oblika je pravougaonika veličine oko 160 x 135 m, debljina zidova oko 1,90 m, i danas su dijelom očuvani oko 1,50m. Na svakom ovalnom uglu su kule, a na polovini svake stranice postoje otvori - kapije, koje su opet sa obije strane zaštićene kulama. U sredini velikog pravougaonika je zgrada štaba, a okolo čitavog Castruma je opkopan široki rov i navedena voda iz stotinjak metara udaljenog korita Bosne. Čitav kompleks je građen od kamenih blokova, čija su lica u zidovima nemarno uravnata, a kamen je vezan krečnim malterom. To su prve građevine kod kojih je korišćeno krečno vezivo, jer do tada je u našim krajevima gradnja kamenom bila praistorijskog tipa, u suhozidu bez veziva. U pravcu zapada preko širokog rova sa vodom, a u podnožju uzvišenja sagrađeno je naselje Canabea. To je valjda najstarije naselje gradskog tipa u našim oblastima jer je istovremeno Castrumu. Nađeni su temelji više od desetak izduženih građevina sa po dva/tri ulaza u uske hodnike i iz kojih su zatim ulazi u manje prostorije - kabine veličine oko 2,5 x 3 m. Tu su živjele legionarske naložnice (krive, a ne vjenčane vojničke žene). Naselje je imalo veliku zgradu kupatila sa toplom vodom koja je vodovodnim cijevima od keramike provedena kroz čitavo naselje. Između građevina je ulica, oko 8 m široka, popločana je kamenom od koga su i sve građevine Canabea.Groblje Castruma i Canabea, a svakako i nekih naselja u najbližoj okolini, čije nam lokacije nisu poznate, bilo je na visiji iznad Canabea. Neki su nadgrobni spomenici djelimično očuvani, pa je iz njih poznato i više imena najstarijih žitelja našeg kraja.Četvrti objekat velikog Rimskog kompleksa je Refugium, a nalazi se na brijegu neposredno iznad ušća Usore. Najkasnija je rimsko-vizantijska gradnja 4 - 5. vijeka na ovom mjestu. Zanimljiva je, jer predstavlja napor antičkih graditelja da novim konceptima i rješenjima utvrđenja, odbrane zemlju od navale brojnih varvara. Do naših dana su ostaci ovih spomenika različito očuvani. Staro rimsko groblje je uništeno krajem 19. vijeka. Refugijum je uništavao kamenolom takođe već od kraja 19. vijeka, zatim gradnja Osnovne škole posle 2. svjetskog rata, pa je očuvana oko jedna četvrtina ovog utvrđenja. Canabea su u našim danima 1965. godine, iskopom lateralnog kanala, potpuno nepotrebno i siledžijskim postupcima ljudi iz vodoprivrede, najvećim dijelom razorena, a skretanjem za samo 20m spomenik bi bio spašen. Temelji Castruma su do danas dobro očuvani (najveći dio građevnog kamena njegovih zidova prenijet je u 13. vijeku radi gradnje tvrđave Doboj). Međutim, danas mu prijeti još veća opasnost od sadašnje divlje gradnje, što mu se prijeteći približava i praktično sa svih strana-opkoljava.Očito je da savremeni Doboj još uvijek nije uočio rijetko pogodnu šansu za razvoj značajnog turističkog centra i kroz njega koristan izvor privredne djelatnosti, što mu pruža ovaj vanserijski vrijedan kulturno - istorijski kompleks.
Velika Seoba naroda, počela još u 4. vijeku nove ere, završena je na Balkanu prodorom iz oblasti sjeveroistočne Evrope brojnih plemena Južnih Slovena koja se, za razliku od drugih varvara, ovde tokom 6 -7. vijeka trajno naseljavaju. U tim nemirima i velikim kretanjima plemena/naroda, što su trajala kroz više vijekova, nestala su u prostranoj rimskoj provinciji Dalmaciji mnogobrojna gradska i seoska naselja.U našim krajevima, na antičkim još toplim zgarištima, južnoslovensko pleme Srba zasniva svoja prva naselja u novoj domovini, , ostavljajući pri tome brojne arheološke tragove u dolinama Bosne, Spreče , Usore i Posavine. Danas je između ostalog, potrebno i posebno naglasiti, inače već davno utvrđenu i poznatu istorijsku istinu da Južni Sloveni dolaze i naseljavaju Balkan, izdjeljeni po plemenima, baš tako kako su živeli i u staroj postojbini. Zatim, da centralne prostore Balkana, tada još uvek zvane provincija Dalmacija, naseljava južnoslovesko pleme Srba, kako to piše dva/tri vijeka po doseljavanju, 822. godine u Annales regni Francorum (Annales Einhardi), poznati franački hroničar i biograf Karla Velikog, Ajnhart. Zabilješka se odnosi na ratovanja franačke vojske protiv Ljudevita Posavskog, koji napušta svoju utvrđenu Sisciu i sklanja se, bježi kod Srba "koji, kako se govori, drže veliki dio Dalmacije". "Liudevitus, Siscia civitate relicta, ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem optinere dicitur.…"Do danas pretežan broj naučnika ocenjuje da je Ljudevit izbjegao u krajeve nedaleko od rijeke Vrbasa, što znači da je posle naseljavanja tu bila etnička granica južnoslovenskih plemena Srba i Hrvata. Druga plemena Južnih Slovena ovde posle naseljavanja nisu poznata istorijskim izvorima.Na ovim prostorima najstariji tragovi ranog srpskog naseljavanja otkriveni su pri iskopavanju Castruma, pa prema keramici koja je tu nađena pripadaju 6 - 7. moguće i početku 8. vijeka. Između tada već vijek/dva razorenih zidina u centralnoj zoni Castruma, nađeni su ostaci od nekoliko, na žalost razorenih poluzemunica. Ukopane su oko 0,30 - 0,45 m u zemlju, a veličine su približno oko 2,10 - 2,30 x 3,00 - 3,20 m. Tragovi podnica i bočnih zidova su dobro nabijeni, ali slabo pečeni. U ovom nalazu su i građevinski fragmenti od bolje do dobro pečene gline miješane sa pljevom, a nose i otiske drvene armature od tanjih cijepanih oblica, kao i pruća, pa je izvesno da pripadaju nadzemnim dijelovima ovih stambenih objekata. Nalaz je zatečen razoren i prerovan, što je valjda posledica radova u 13. vijeku kada je sa Castruma prikupljan i odvožen kamen radi gradnje dobojske tvrđave.Zatim su u vrijeme naseljavanja začeta i zasnovana najstarija jezgra okolnih seoskih naseobina, ruralnih odlika i sadržaja, čija imena i danas postoje. To su Kostajnica, desno od ušća Spreče. Pridol, danas Pridjel, naselje pri dolu ispod masiva Ozrena. Miljkovac je izvorno imenom Malkovac, jer je drugo veće naselje (Velkovac) na drugom kraju istog uzvišenja, locirano na brijegu neposredno iznad ušća Usore. Taj je položaj i naselje na njemu u ovom istorijskom trenutku središnja lokacija za šira područja oko ušća i donjih dijelova doline Usore i Spreče. Na njoj su u 6 - 7. vijeku svježe ruševine kasnoantičkog utvrđenja Refugija. Kasnije, kada krajem 9. vijeka ovdje nastanjeni Srbi prihvate Hrišćanstvo što ga propovjedaju na slovenskom jeziku i pismu sveta braća Ćirilo i Metodije sa svojim učenicima, tada je od srušenog građevnog kamena sagrađena, izgleda najstarija crkva u ovim krajevima, pa je do danas ova lokacija poznata kao Crkvina na Usori. Ovde zasnovano naselje imenom je ostalo nepoznato, ali je izvjesno sadržavalo neke odlike sasvim male varoši, jer je imalo trg koji je bio na putu značajnom zbog toga što je vodio dolinom rijeke Bosne. Nije potrebno skretati pažnju, da je to praistorijski putni pravac i stari rimski drum. Opšte je znano da su dijelovi rimskih drumova očuvani i korišćeni do duboko u srednji vijek. Prilikom višegodišnjih građevinsko - konzervatorskih radova oko bedema dobojske tvrđave, kopan je i jedan uski jarak sa unutršnje strane uz zapadni zid koji spaja južnu kulu sa središnjim dijelom utvrđenja na sjeverozapadnoj strani. Cilj je bio da se otkriju moguća manja oštećenja u temelju zida. Tada su nađeni zanimljivi detalji. Temelji današnjeg kamenog zida su postavljeni u plitko usječeni rov (10 - 15 cm) u površinski sloj kamene glavice koja je od sivo zelenkastog dijabaza, a njen površinski dio ispucao i uglavnom nekompaktan. Ivica toga plitkog rova nije nađena idealno prava, već odaje nemaran rad. Na pet/šest mjesta u ukupnoj dužini zida su uz ivicu rova zatečeni fragmenti pečene zemlje koja u sastavu ima otiske pljeve. Nisu ti fragmenti neprekinut sloj, već ih je bilo na više mjesta u širini 5 - 6 cm i dubini od 10 - 15 cm. Moje je mišljenje da su to ivični ostaci temelja starog bedema od nabijene i pečene gline. U kamenom osnovu glavice kopan je plitak rov, danas nepoznate širine, da bi u njega bio postavljen temelj starog zemljanog bedema. Kada je u 13. vijeku građena tvrđava od kamenih blokova i ona je koristila taj plitko usječeni rov u kamen glavice, pri čemu je stari bedem od nabijene zemlje morao biti uklonjen. Možda je zemljani bedem starog utvrđenja sve do 13. vijeka i korišćen, ili je već tada bio napušten, što danas nije moguće utvrditi.Na gornja zapažanja oko tragova pečene gline sa pljevom uz temelje kamenog zida tvrđave, moguća je načelna primjedba drugačijeg tumačenja. Naime, poznato je kako su tvrđavski zidovi srednjeg vijeka usled posebne tehnologije vezivanja kamenih blokova u bedemima, osiguranja radi, dok ne čvrsne krečno vezivo, bili posle gradnje neko vrijeme u kosturu od drvenih greda. Iz istih razloga poznati su slučajevi da je pored drvenih osigurača, uz zidove iznad temelja do 2 - 2,5 m nabacivana zemlja sa istim zadacima. Naš nalaz fragmenata pečene i nabijene gline pored temelja bedema sadašnje dobojske tvrđave je ipak drugih odlika. Zemlja je glina ovde doneta, pa miješana sa pljevom i nabijana, a treba znati kako je ovo osnovni materijal i tipičan tehnološki postupak gradnje u praistoriji. Sa nekim dodacima (trska, pruće), ili bez njih, ovako grade stari Sloveni, pa evo po dolasku na Balkan i njihovo pleme Srbi na lokaciji gde zasnivaju dobojsko utvrđenje. Da je ovde bila u funkciji nužna potpora kamenim bedemima pri gradnji u 13. vijeku, dovoljno bi bilo nabijati uz zidine i sitni otpadak od kamena koji postoji pri svakoj gradnji.Bliža hronologija ove gradnje nije moguća, jer pisanih izvora nema. Zato se valja zadovoljiti arheološkim dokumentima koji daju opštija, ali ipak sigurna određenja u vremenu. Na nedalekom Doboru kod Modriče su nađeni tragovi ovog tipa gradnje u tri sloja. Prvi pripada praistorijskom, bakarnom ili bronzanom dobu, drugi je keltski iz 3. vijeka stare ere, a treći najplići je slovenski 9 - 13. vijeka. Sva tri sloja sigurno hronološki određuju fragmenti keramike. U selu Skugrići kod Modriče na lokaciji gradina - Nenavište, najstariju fortifikaciju, čiji su bedemi od nabijene gline miješane sa pljevom i paljeni, koju takođe određuju fragmenti keramike 9 - 13. vijeka. Tragove istog tipa gradnje sadrži i lokacija Vitača u zaseoku Branica kod Obudovca, i iz istog je vremena. Svakako je najčvršći dokaz nalaz tragova od naselja i njihovih kuća građenih istim materijalom na Crkvini iznad obala Usore, a potiču iz vremena 9.-13. vijeka, kako to pokazuju brojni nalazi nakita iz groblja tog naselja. To su odrednice, koje metodom međusobnog poređenja dovoljno sigurno pokazuju hronologiju najstarije fortifikacione gradnje na tvrđavi zvanoj Doboj. Uzeta zajedno, zemljana utvrđenja sa nabrojanih lokacija u sjevernoj Bosni, iskazuju se kao odgovor ovog područja na određen izazov u jednom vremenu. Istorijska događanja dobro poznata iz pisanih istorijskih izvora, upućuju da je taj izazov dolazak Mađara, nomada iz dalekih azijskih stepa u Panonsku niziju, u naše susjedstvo na sam kraj 9. vijeka. Njihovi pohodi na konjima radi pljačke stigli su do svih susjednih oblasti, čak do sjeverne Italije, Francuske, duboko u njemačke oblasti oko Rajne. Zato je doba prve polovine 10. vijeka izgleda trenutak velike potrebe za odbranom važne komunikacije kroz dolinu rijeke Bosne kroz koju su konjanici - pljačkaši, jedino mogli prodirati. Posebno je potrebno i važno naglasiti kako se ratna događanja istovremeno igraju i u dolini Drine. To je u pisanim izvorima poznati sukob i pobjeda nad Mađarima srpskog kneza Časlava kod Cvilina iznad Srbinja. Ove činjenice jasno pokazuju da polovinom 10. vijeka postoji neosporno jedinstvo Srba na širokim prostorima centralnog Balkana. Tada oni zajedničkim programom i naporom brane svoje sjeverne granice na Savi i zaustavljaju prodore nomada Mađara kroz riječne doline Drine i Bosne na svoje etničke teritorije.Kako je moglo izgledati to prvo utvrđenje na dobojskoj gradini?Nekoliko je dodatnih elemenata/pokazatelja koji mogu pružiti približnu sliku njenog izgleda. Nalaz fragmenata pečene gline miješane sa pljevom siguran je pokazatelj da je utvrđenje objekat praistorijskih odlika.Topografija kamene glavice, koja je preko nižeg prevoja/sedla isturena u riječnu dolinu, vrlo jasno određuje mjesto i položaj, pa čak upućuje i na oblik koji je taj fotifikacioni objekat mogao imati. Njegovo je mjesto na zapadnoj ivici glavice, tamo gdje je danas kameni zapadni zid i središnji dio tvrđave. To je pojas ivični dio glavice, a njemu je jedino moguće bilo prići preko sedla/prevoja. Ovakva topografska situacija odredila je gradnju bedema u obliku luka od srpa koji je isturen prema zapadu i dijelom prema sjeveru, tako da zatvara prilaz glavici. Sa preostalih strana je prilaz glavici strm i težak, pa zato lako branjiv i nije zahtjevao gradnju bedema, već je uspješna odbrana bila moguća i postavljanjem drvenih brvana/trupaca. Dalje je vrlo važno znati kako je u cilju zaštite prilaza iz pravca sedla/prevoja morao biti izvršen i dodatni vrlo obiman rad. To je iskop zemlje na samom sedlu/prevoju i na taj način je stvoren vrlo širok rov, do 20 - 30 metara. Kroz njega je u vrijeme srednjeg vijeka išao taj veliki drum kroz dolinu rijeke Bosne. Danas je to ulica. Dubina toga iskopa nikako nije mogla biti mala, nego barem oko 10 m, čime je utvrđenje na glavici mnogo dobilo na visini, a iskopani rov je branio prilaz napadaču na zemljani bedem. Zemljana utvrđenja su svi Sloveni, od najstarijih vremena, zvali istim imenom. - Južni: grad,gradina, gradište. - Zapadni: grod, grodišće. - Istočni: gorod, gorodište.Taj naziv je porijeklom iz duboke indoevropske starine i označavao je gradnju čovjekovim radom.Ovde je sada mjesto da se u najkraćem prikažu pretpostavke koje postoje u istorijskoj literaturi o postanku imena Doboj. Uglavnom su dva polazišta u tumačenju značenja ovog imena i najopštije govoreći svode se na, - prvo, "do" je prefiks imenici boj, koja znači bitku, lat. pugna. Po drugom tumačenju "dob" je osnova, i označava dobro" mjesto, položaj, što nije rijedak slučaj u našoj toponimiji kako kod naselja tako i tvrđava u srednjem vijeku. Npr. dob - or, dob - run, dob - rota. Danas je, posle nalaza tragova ranog srpskog utvrđenja tipa gradište na ovoj lokaciji, moguće razmišljati i o takvom tumačenju značenja imena" koje je nastalo od reči "na - boj," a koje očito označava gradnju od nabijene zemlje. Takvo značenje je ostalo i do savremenog jezičkog osećanja, npr. kuća na dva boja i sl.Tako bi istog postanja bila i imena "pri - boj", kao i još nekoliko seskih naselja imenom do - boj što kao toponimi postoje u našim krajevima.
U 13. vijeku mijenja se lokacija centra, geostrateškog težišta ovog dijela doline Bosne, pa sa brijega iznad ušća Usore prelazi u dolinu na isturenu stenu od masiva Krnjina, novu lokaciju baš naspram ušća Spreče. Sve do polovine 18. vijeka ovu veliku kamenu gromadu, čije se tri strane strmo ruše u dolinu, u podnožju zapljuskuju talasi rijeke Bosne. To je onda bio uzrok, što veliki drum kroz dolinu, na ovom mjestu nije imao dalji prolaz. Ovakva topografska situacija vrlo je jasno prikazana na austrijskoj graviri iz 1697. godine. I drum je morao na uspon do sedla/prevoja ispred tvrđave. Time je drum dobijao zaštitu ali i kontrolu, a dobojsko utvrđenje još jednu obaveznu funkciju. Naselju što niče pokraj tvrđave, drum donosi značajne i brojne sadržaje koji mu daju vrijednosti gradskog nad okolnim seoskim naseljima. Ispred tvrđavskog ulaza drum se razdvaja, pa je stvoreno raskršće, grananje putnih pravaca od ovog iz doline Bosne u dva nova puta, dolinom Usore i dolinom Spreče. Osnovni putni pravac je sa sedla/prevoja opet silazio pa nastavljao kroz dolinu Bosne i povijanjem stizao do starih antičkih fortifikacija i obala Usore kod ušća. Tu je svakako postojala stara skela i siguran prelaz. Drugi je putni pravac od raskršća na sedlu/prevoju išao na greben visije iznad Doboja i vodio ka dolini Usore do mjesta udaljenog od ušća oko 3 km. Tu u riječnom koritu postoji plićak zvani Bogaz, gde je čak i u vrijeme visokih vodostaja rijeku moguće pregaziti. Postojanje tih plićaka gde je riječno dno kamen cjelac, koristio je čovek od najstarije prošlosti i na velikim magistralnim drumovima. U našim danima oni su samo pomoćni prelazi lokalnom saobraćaju, što je slučaj i kod nekada tako značajnog Bogaza na Usori.
Koji su to oslonci i dokazi da je gradnja dobojske tvrđave kamenih zidina počela i zasnovana u 13. vijeku. Danas je moguće pružiti dva ubjedljiva podatka o takvoj starosti prvi se odnosi na groblja naselja na lokaciji Crkvina iznad ušća Usore. Nalazi nakita u brojnim grobovima određuju trajanje naselja od 9. možda i kraja 8. vijeka, pa sve do u 13. vijek. Očito je život naselja tada prekinut. Preseljavanja velikog dijela stanovnika na susjednu lokaciju pokraj tvrđave koja se gradi, stoji kao realno moguća. Drugi podatak je takođe rezultat arheološkog rada. Početkom 70-tih godina 20. vijeka, vršen je istraživački iskop unutrašnjosti južne kule. Već na početku je bilo iznenađenje, otkriće kako osmougaona kula, koja je po odlikama građena od kraja 14. do polovine 15. vijeka, ali da ona stoji na temeljima jedne starije kule jako zaobljenih uglova. Ovi temelji su gradnja najkasnije do prve polovine 14. vijeka, a najvjerovatnije već tokom 13. vijeka. Zatim je pri dnu temelja ove južne kule nađena keramika proizvedena u drugoj polovini 13. vijeka. Tako nalaz nakita sa groblja na Usori i keramike iz dna južne kule dobojske tvrđave, otkrivaju vrijeme gradnje od kamenih blokova u 13. vijek.Graditelj, ili kako se u srednjem vijeku govorilo neimar, imao je zadatak da na tjemenu kamene glavice gradi odbrambenu građevinu. Prostor tjemena je oblika trougla nejednakih strana, pa su po rubovima tih strana sagrađeni zidovi, u jačini nešto oko 1 m. Na uglovima trougla su kule, orijentacije približno jug - sjeverozapad - istok, i debljinom zidova oko 1 m. Južna kula je sagrađena sa kružnom osnovom, istočna isto tako, i kod nje je bio ulaz u tvrđavu, izgleda bez vrata/kapije, nego preko ljestava i čekrka, što u srednjem vijeku nije rijedak slučaj. Sjeverozapadana kula je branila prilaz iz pravca prevoja/sedla odakle je tvrđava, kao cjelina, najugroženija i odakle je bio praktično i jedini mogući prilaz. To je znači najslabija strana odbrane, a neimar je toga bio svjestan. Njegov odgovor je bio gradnja na sjeverozapadnoj strani jedne široko razuđene kule slične bedemu, ali čiji oblik i drugi građevni detalji do danas ostaju nepoznati. Prvo zbog činjenice da ovaj dio tvrđave nije istraživan sistematskim arheološkim iskopavanjem, a zatim kao drugo, da je baš na ovom najugroženijem ali i najodgovornijem tvrđavskom dijelu za odbranu tokom kasnijih vijekova bilo u više navrata radova na ojačanju zidova i dogradnji novih bedema. Tragovi takvih dodatnih građevnih djealatnosti upućuju na prvu polovinu 15. vijeka. Zatim i na pisanim izvorima poznate turske dogradnje iz 1490.godine.Izgradnjom u 13. vijeku, dobojska tvrđava je omanja do srednje veličine odbrambena cjelina. U svom vremenu ona predpostavlja napadača sa spravama (katapulti) za bacanje većih kamenih blokova, kojima su rušeni kameni zidovi. Koncepcijski je njena osposobljenost od hladnih napadnih oružja nesumnjiva. Međutim ne treba zaboravljati, kako njeni graditelji nisu očekivali da se o nju razbije neka velika vojska, ova tvrđava zbog takvih ciljeva i zadataka nije građena. To je vrlo solidno odbrambeno zdanje na raskršću velikog druma i u sadejstvu sa drugim utvrđenjima u dolini Bosne ima punu kontrolu nad širokim područjem sve do rijeke Save, jer dobojsko utvrđanje očekuje neprijatelje sa sjevera.Kasnije je, poslije vremena nešto dužeg od jednog vijeka, iznenada došla velika promjena. Pojavio se u Evropi barut, stari pronalazak Kineza, pa ga praktični Evropljani koriste tako, da prave prve topove. Već krajem 14. vijeka ima ih u Bosni i Srbiji, a majstori su preduzimljivi Dubrovčani, po licenci iz italijanskih gradova gde ih zovu bombarde, a kod nas lumbarde. Udari metalnih kugli iz topovskih cevi dosta lako probijaju zidove tvrđava. Odmah se uvidjelo i bilo je jasno, da je razorna moć topovskih kugli, jednostavno kobna za dobojsku tvrđavu. Dok je domet kamenih projektila iz katapulta bio do oko 40 - 50 koračaja topovska zrna su letjela i duplo više, a samo jedan vijek kasnije njihov domet je opet uvećan. Prečaga od visije Krnjina što se spušta prema dolini, a čiji je vrh kamena glavica sa tvrđavom, nadvišava i nije dovoljno udaljena, pa je sa nje moguće topovima razarati utvrđenje. Drugi nedostatak tvrđave Doboj je mali prostor na tjemenu kamene gromade pa nije bilo moguće graditi dodatne odbrambene sadržaje za zaštitu utvrđenja. Ipak je uložen novi napor na izazove što su donijeli vjetrovi vremena pa je počela, uslovno rečeno, II faza građevnih radova. Svakako je odmah u početku 15. vijeka južna polukružna kula morala biti srušena pri čemu su njeni temelji sačuvani i na njih sagrađena kula nepravilnog mnogougaonog presjeka. Dodatne gradnje je svakako bilo i na sjeverozapadnom uglu tvrđave, ali danas nije jasno koliko i kako jer nije bilo detaljnih istraživanja, pa nije moguće sigurno razlikovati radove sa početka 15. vijeka od onih koje su Turci izveli krajem 15. vijeka. Sasvim je ista situacija i kod zida što spaja južnu kulu sa sjeverozapadnim uglom tvrđave koji je dobio dodatno tačno duplo zadebljanje. U pozadini od sjeverozapadnog ugla sagrađena je još jedna kula četvrtaste osnove za koju je sigurno vrijeme gradnje pred polovinu 15. vijeka. To vrlo visoko zdanje svakako je nadvisilo široku kulu bedem ispred sebe. Pripada tipu malih donžom (donjom) kula, Srbi je zovu pirg,- građena je ovde po ugledu na velike donžone npr. Zvornika, Jajca, kao i susjednog Tešnja. Zadatak je ovakvih kula da u podnožju imaju prostor za čuvanje baruta usled čega se grade unutar bedema, zatim su vrlo visoke, na više spratova, sa puškarnicama i zaravnjenim krovištima sa grudobranima i ležištima za tvrđavske topove. Kako je naša tvrđava imala na svakoj od kula puškarnice, na po dva sprata, donžon je građena u njihovoj pozadini i uvijek bila poslednja tačka u odbrani utvrđenja.
"... in Uxora suptus castrum Doboy... - U Usori pod tvrđavom Doboj", 16.juna 1415. godine logoroju vojske mađarske, tih dana u ratnom pohodu kroz dolinu Bosne. Vijest je ovo dubrovačkih trgovaca upućena mađarskom kralju Sigismundu, a istovremeno i najstariji spomen tvrđave Doboj u pisanim istorijskim izvorima. Varoš, naselje ovaj dokumenat ne spominje.
Zahvaljujući najnovijim istraživanjima starih turskih popisa, teftera, moguće je danas o tvrđavi, pa i varoši dobojskoj, pružiti izvanredno vrijedne i zanimljive podatke. Padom bosanske srednjovjekovne države 1463. godine, Turci nisu zaposjeli oblasti sjeverno od Vranduka, već su prihvatili stvaranje jedne marionetske bosanske kraljevine. Ubrzo su bili u mogućnosti da ovo kraljevstvo zaposjednu, pa su početkom ljeta 1476. godine bez borbe dobili ovo područje, pa i tvrđavu Doboj. Ovaj podatak proizilazi iz turskog popisa, teftera za 1468 / 69. godinu, a u kojem su naknadno dopisane bilješke od 10. septembra 1477. godine gdje se konstatuje: popisuje se timar (sitni feud, zemljišni posjed) od 3.985 akči kneza Jovašina, koji je predao Doboj, i timar od 2.555 akči Stjepana, koji je predao Doboj. Očito je da su ovi ljudi bili zapovjednici posade stražara - vojnika na dobojskoj tvrđavi do u ljeto 1476. godine, kada je dokrajčena marionetska bosanska kraljevina sa ove strane Vranduka. Nagrada za predaju tvrđave bez borbe bila su dva manja spahiluka uz koje je, prema turskom timarskom sistemu, išla obaveza vojne službe.Iz istih istorijskih izvora je vijest o popravkakma dobojske trđave u ljeto 1490. godine. U vrlo kratkom vremenu, jer su granice Turska - Mađarska toga trenutka bile i na dobojskoj trđavi, za samo oko 50 dana (12. juni - 31. juli) vršeni su obimni radovi, sa dnevno po 1.500 ljudi, što običnih radnika što majstora, a pod vođstvom mojmira (graditelja) Ibrahima.Kako je razorna moć topovskih kugli bivala vremenom jača, tako je odbrambena sposobnost zidova i kula dobojskog utvrđenja postajala manja i nesigurnija. Toga su i Turci bili svjesni, pa je mojmir Ibrahim napravio dobro rješenje, koje je u cjelini gledano bilo tada i jedino moguće. Svakako je ojačao novom dogradnjom sjeverozapadni ugao tvrđave. Zatim je cjelinu utvrđenja stare bosanske gradnje jednostavno opasao novim zidovima, sve u cilju da zadrži topove napadača koliko - toliko na odstojanju. Ulaze u nove dijelove tvrđave branila je sada sagrađena kula na istočnoj strani, odmah pored postojeće stare ulazne kule. Nova kula je pri dnu imala prolaz - vrata, a iznad njih na najvišem spratu čardak - vidikovac.
Od početka 16. vijeka dobojsko utvrđenje je malo vrijedilo, ali je u provoj polovini toga vijeka tursko carstvo osvojilo na sjeveru ogromna područja i stiglo do bedema dalekog Budima (1543. god.). Zato dobojska tvrđava više nije čak ni održavana, pa je polako propadala. Tako 1657. godine posada broji 35 čuvara, oprema je jedan manji i jedan veći top, pet buradi baruta i nešto olova.Godine 1697. oktobra 16. spaljena je varoš i tvrđava dobojska. U brzom maršu od Broda na Savi do Sarajeva, austrijski vojskovođa Evgenije Savojski, osvanuo je pod Dobojem. Tvrđava se predala posle dva - tri ispaljena artiljerijska zrna, pod uslovom uobičajenim za to doba: nejač (djeca, starci i žene) odlaze gdje im je volja i odnose svoju imovinu. Muškarci zatečeni pod oružjem predaju se "na milost i nemilost". Austrijanci drže Doboj sve do 3. avgusta 1700. godine, a tada su vraćeni i zarobljenici. U jesen 1717. godine austrijska vojska ponovo pali varoš dobojsku, ali u brzom naletu izgleda da tvrđava nije osvojena. Izvori ocjenjuju da naselje broji oko 50 kuća.Godine 1851. tvrđavu je napustila poslednja vojna posada. Staro utvrđenje počelo u 13. vijeku (ne računajući ono zemljano iz 10. vijeka) je tako mirno i tiho sišlo sa pozornice istorije. Turci tvrđavu nisu popravljali od kraja 15. vijeka, pa je propadanje bedema i kula stiglo do ruševina. Takođe treba znati da je posle 1851. godine tvrđava postala kamenolom odakle je uziman kamen za gradnju kuća varoši.Zanimljiv je opis tvrđave iz 1875. godine iz pera Engleza Artura Evansa, putopisca i poznatog arheologa: "... pri prelazu nekog zavoja na putu, ispred nas se pojavio, na kupastom brdu, lijepo ustoličen stari grad Doboj... Stara tvrđava kruniše glavicu brda i mi smo se uputili gore. Nju ovde nazivaju stari grad, a on je jedan od najinteresantnijih relikvija čitave Bosne. Jedan pogled sa tih razrušenih zidina pokazuje važnost samog položaja. Dobojska trđava stoji na vrhu koji okomito pada u dolinu Bosne i to upravo tamo gdje Spreča otvara prolaz prema Drini i srpskoj granici.... Tvrđava je tako bila ključ čitave doline rijeke Bosne, ključ protiv neprijatelja koji bi nastupao iz mađarskih ravnica i gospodarila je glavnim putem kroz oblast Usore, i dalje, sve do samog srca bosanskog kraljevstva.... Tvrđava je pod Turcima već davno počela da propada i sada se već raspadaju i njene ruševine."Danas, u našem vremenu dobojsko utvrđenje je kulturno istorijski spomenik visoke vrijednosti.Takođe i svojom siluetom nameće obilježje savremenog grada.


	Sva prava pridržana na www.travelbh.net Informacije na broj telefona 00 387 61 947 015 i 00 387 63 488 062 kao i na mail: info@travelbh.net Travel BH, Tuzla 75 000, Ul. Oslobođenja 16 (BIT CENTAR), Kancelarija br.108. Bosna i Hercegovina Maj 2007